Molens en de verandering van het landschap

Wie denkt bij deze titel niet aan moderne windmolens en de weerstand die nogal eens juist om die reden daar tegen wordt ondervonden? Toch is het een titel van het eerste door Marijke Visser geschreven hoofdstuk in het schitterende boek 'Molens in Noord-Holland' over Oud-Hollandse molens. Alleen al om dit hoofdstuk is het boek de aanschafprijs van € 35,- waard.

Het boek is de opvolger van het (uitverkochte) standaardwerk onder dezelfde titel dat in 1981 verscheen. "In de afgelopen kwarteeuw is er veel gebeurd met de molens in Noord-Holland. Veel molens zijn gerestaureerd of herbouwd en er kwamen zelfs enkele nieuwe molens bij," vertelt de omslag en het vervolgt: "Het boek biedt een schat aan informatie aan de molenliefhebber en aan iedereen die geïnteresseerd is in het verleden, het heden en de toekomst van de molens in Noord-Holland." Die tekst is nogal merkwaardig in het licht van de moderne windturbines, waaraan ook onder de noemer 'toekomst' geen aandacht wordt besteed.

In het boek worden alle 158 oude molens van Noord-Holland uitgebreid beschreven. De oudst tot nu toe bekende vermelding van een windmolen in Nederland dateert van 1221. Het ging om een molen in een Zeeuws Vlaams dorp dat in de zestiende eeuw onder water verdween. In de dertiende eeuw wordt ook de eerste Noord-Hollandse molen vermeld, een windmolen in Haarlem van 1274 enkele jaren later gevolgd door een Amsterdamse molen uit 1307, Beverwijk (1315) en zeventien molens in West Friesland. Deze graanmolens waren van groot belang voor de voedselvoorziening. Pas begin 1400 werden rond Alkmaar molens gebruikt voor het uitmalen van water.

Het boek geeft een moderne windturbine-molenaar regelmatig een merkwaardige sensatie en het roept ook vragen op. Het moet een merkwaardig landschap geweest zijn in vroeger eeuwen. Wat te denken van zo'n 600 molens in de Zaanstreek in het begin van de achttiende eeuw, in het licht van de protesten tegen enkele moderne windmolens nu in die omgeving? Enige relativering is op zijn plaats. Dat de objecten die wij nu prachtige molens noemen destijds ook niet op ieders sympathie konden rekenen getuigt een gedicht dat in het archief van de droogmakerij de Heerhugowaard bewaard is gebleven. Een paar regels er uit:

Een molen is een zeldzaam ding
In polders past hij zonderling
Maar tot sieraad voor praal of pracht
Zo werd hij niet met al geacht.

Waar ligt eigenlijk de scheiding tussen wat nog wel en wat niet meer werd opgenomen? In het boek worden ook enkele exemplaren van een 'Windmotor' beschreven, zoals de Brakepolder in Medemblik, de Sluispolder in Hauwert/Oostwoud, de Kalverpolder (ofwel De Hercules) in Zaandam en de Ilpendam in de gemeente Landsmeer. Allemaal vroege staalconstructies en nieuw gebouwd tussen de twee wereldoorlogen van de twintigste eeuw. Het ziet er aanmerkelijk slechter uit dan de slanke sierlijk objecten die we tegenwoordig bouwen. Maar het is blijkbaar al nostalgie.

Is het malen van water of graan dan misschien een selectiecriterium geweest? Nee, want in het boek komen ook de zogenaamde industriemolens aan de orde. Of het juist niet produceren van elektriciteit? Waarschijnlijk dat laatste. Met als gedeeltelijke uitzondering de Traanroeier van Oudenschild op Texel. Deze van oorsprong een uit 1727 daterende Zaanse (industriële) pelmolen verhuisde in 1902 naar Texel en wekte een aantal jaren in eigendom van het toenmalige PEN geheel automatisch met een vermogen van bijna 40 kW elektriciteit op voor de eilanders. Kort voor de fusie met Nuon droeg het PEN de molen over aan een Texelse Stichting van vrijwilligers die er een korenmolen van maakten. Zo werd het een toeristische trekpleister met als gedenkwaardig extraatje de nog aanwezige maar veilig afgeschermde schakel- en groepenkasten van weleer.

Bij het boek is een CD-ROM gevoegd met extra gegevens en de complete inhoud van het vorige boek uit 1981.